آیا همه‌ی ما مریخی هستیم؟

(بخش دوم و پایانی)

ویلیام هریس

از مریخ به زمین، با عشق

یافتن و تجزیه‌وتحلیل شهاب‌سنگ‌های مریخی روی زمین فقط یک قطعه از این پازل است. توضیح اینکه آن‌ها چگونه به زمین رسیده‌اند، مسئله‌ی دیگری است. اکنون دانشمندان فکر می‌کنند که می‌دانند هر شهاب‌سنگ مریخی چطور به زمین سفر می‌کند. مثلاً این داستانی است که شاید (با تأکید بر شاید!) برای شهاب‌سنگ ۸۴۰۰۱ ALH اتفاق افتاده باشد:

• حدود ۴٫۵ میلیارد سال پیش، درست وقتی که برخورد فضایی فاجعه‌باری ماه را از دل زمین ساخت، زیر سطح مریخ سنگ‌هایی از دل گدازه‌های مذابْ منجمد و بلوری شدند.
• نیم میلیارد سال بعد، دوره‌ی بمباران سنگین موجب شکسته‌شدن سطح مریخ شد که آن هم منجر به نشت آب به زیر سطح و راه‌افتادن واکنش‌های شیمیاییِ سازنده‌ی مواد معدنی کربناتی شد.
• سنگ‌های مریخی ایمن و آسوده باقی ماندند تا ۱۶ میلیون سال پیش که برخورد دنباله‌دار یا سیارکی با این سیاره تکه‌ای از این سنگ‌ها را به میان فضا پرتاب کرد.
• این سنگِ تنها، پس از ۱۵ میلیون سال گردش در مداری به دور خورشید، سرانجام به درون جوّ زمین سقوط کرد و بقایای آن بر یخ‌های قطب جنوب فرود آمد.

برای ساختن و پرداختن این داستان به تخیل فراوانی احتیاج نبود. اگر آب واقعاً زمانی بر سطح مریخ جاری بوده، شاید این سیاره زمانی محیط مناسب حیات هم داشته است. و اگر حیات بر مریخ رشد یافته بوده است، شاید چند سلول یا هاگ هم سوار بر سنگ پرتاب‌شده به دیگر نقاط سفر کرده باشند. حالا این پرسش مطرح می‌شود: آیا ماده‌ی زنده می‌تواند سفری طولانی در میان سیاره‌ها را طاقت بیاورد، درحالی‌که پرتوهای کیهانی باعث نابودی ملکول‌های زیستی، مانند پروتئین‌ها و اسیدهای نوکلئیک، می‌شوند؟

این هر سنگی نیست! این نخلا است؛ شهاب‌سنگ بسیار نادر مریخی که در سال ۱۹۱۱ در مصر به زمین سقوط کرد.

سفری ۱۵ میلیون‌ساله، مانند سفری که سنگ ۸۴۰۰۱ ALH انجام داده، بی‌شک هرگونه آثار حیات را از روی سطح این سنگ فضایی پاک کرده است. حتی میکروب‌هایی که در ژرفای هسته‌ی شهاب‌سنگی لانه کرده باشند، اثر نفوذکننده‌ی پرتوهای ایکس و گاما را حس می‌کنند. اما همه‌ی شهاب‌سنگ‌های مریخی این‌همه مدت در راه نبوده‌اند. بسیاری از آن‌ها طی چند سال بعد از کنده‌شدن از سیاره‌ی سرخ به زمین رسیده‌اند. از هر ۱۰ میلیون شهاب‌سنگ مریخی یکی در مدت کمتر از یک سال به زمین می‌رسد.

پس پُر بی‌راه نیست اگر فکر کنیم که حیاتْ نخست روی مریخ شکل گرفته و تحول یافته و سپس به روش «بذرپاشیِ» میان‌سیاره‌ای به زمین رسیده است. همچنین شواهد تازه از دیگر مأموریت‌های ناسا این اندیشه را وسوسه‌انگیزتر هم کرده است. در سال ۲۰۰۸ (۱۳۸۷)، مریخ‌نشین فونیکس (ققنوس) با کشف نمک پِرکلرات در خاک مریخ دانشمندان را شگفت‌زده کرد. این کشفْ گروهی از دانشمندان را واداشت که به خاک بیابانیِ دارای ترکیبات آلیْ پرکلرات اضافه کنند و سپس این نمونه را با استفاده از روش‌های حرارت‌دادنِ سریع، برگرفته از مأموریت وایکینگ‌ها، تحلیل کنند. آن‌ها دریافتند که شاید در آزمایش‌های وایکینگ‌ها، پِرکلراتْ ترکیبات آلیِ مربوط به فرایندهایی، که موجودات زنده انجام داده‌اند، را نابود یا پنهان کرده باشد.

همه‌ی پرسش‌ها هنوز باقی‌اند اما یک نکته روشن شده است: اخترشناسانی که شهاب‌سنگ‌های مریخی را بررسی می‌کنند، واقعاً زندگی هیجان‌انگیزی دارند!

وقتی درباره‌ی شهاب‌سنگ‌های مریخی می‌شنویم، سخت است به فیلم (پُر از ایرادِ) «مأموریتی به مریخ» ساخته‌ی براین دی‌پالما (۲۰۰۰)، درباره‌ی رازهای حیات روی زمین، فکر نکنیم. به یاد بیاورید شخصیت جیم مک‌کانل (با بازی گری سینیز) وقتی حقیقت را دریافت چه گفت: «آن‌ها ما هستند. ما آن‌ها هستیم».

ازاین مجموعه:

آیا همه‌ی ما مریخی هستیم؟ (بخش نخست)