تلسکوپ‌های شگفت‌انگیز: (۳) تلسکوپ فضایی

اسپیتزر

تلسکوپ فضایی اسپیتزر ناسا پیش از پرتاب در اتاق تمیز

تلسکوپ فضایی اسپیتزر ناسا پیش از پرتاب در اتاق تمیز

تلسکوپ فضایی اسپیتزر ناسا تلسکوپی برای رصد در نور فروسرخ است که در سال ۲۰۰۳/۱۳۸۲ به فضا پرتاب شد. این چهارمین و آخرین تلسکوپ از برنامه‌ی رصدخانه‌های عظیم ناسا بود (اسپیتزر فروسرخ؛ چاندرای پرتو ایکس؛ هابل نور مرئی؛ و کامپتون پرتو گاما که به‌سبب از کار افتادن ژیروسکوپش در سال ۲۰۰۰/۱۳۷۹ از رده خارج شد).

قطر آینه‌ی اصلی این تلسکوپ ۸۵ سانتی‌متر است که تا دمای ۵/۵ کلوین سرد شده بود. این تلسکوپ همچنین دارای سه ابزار دیگر ازجمله دوربین و طیف‌نگار قدرتمند فروسرخ است. برای اینکه تلسکوپ بتواند این امواج را بدون اختلال دریافت و تحلیل کند، باید مدام تا دماهایی بسیار پایین سرد شود. این کار را ذخیره‌ی هلیوم مایع در آن انجام می‌داد که در بهار سال ۲۰۰۹/۱۳۸۸ به پایان رسید. البته این مدت نهایت انتظار دانشمندان هم بود. بدون هلیوم مایع بسیاری از ابزارهای این تلسکوپ دیگر قابل استفاده نیستند هرچند که دو ماژول کوتاه‌ترین طول‌موج‌ها در دوربین فروسرخ اسپیتزر هنوز به‌خوبی و با همان حساسیت پیش کار می‌کنند. البته اسپیتزر پس از این وارد فاز «مأموریت گرم» خود می‌شود.

نمای فروسرخ سحابی زیبای هلیکس از دید تلسکوپ فضایی اسپیتزر

نمای فروسرخ سحابی زیبای هلیکس از دید تلسکوپ فضایی اسپیتزر

اسپیتزر، که یکی از باارزش‌ترین رصدخانه‌های بشر است، در سال ۲۰۰۵/۱۳۸۴ توانست برای نخستین بار به‌طور مستقیم نور رسیده از سیاره‌های فراخورشیدی موسوم به «مشتری‌های داغ» را ثبت کند. (این‌ها سیارات غول‌پیکر گازی مانند مشتری هستند که در فاصله‌ی خیلی نزدیکی از خورشید مادرشان در گردش‌اند.) ازجمله دیگر کشف‌های تلسکوپ فروسرخ اسپیتزر می‌توان از این‌ها نام برد: آشکارسازی دقیق‌تر ساختار میله‌ای کهکشان ما؛ تصاویری از نخستین ستاره‌های عالم و ثبت تابشی متعلق به ۱۰۰ میلیون سال پس از انفجار بزرگ؛ و آشکارسازی شواهدی از میدان‌های مغناطیسی قوی تولیدشده توسط قرص‌های گازی که به دور سیاهچاله‌ی ابرپُرجرم مرکز کهکشان می‌گردند.

بی‌شک اسپیتزر و چاندرا و هابل نیز حرف اول و آخر را در تلسکوپ‌های فضایی نمی‌زنند. تلسکوپ فضایی نسل بعد (یا تلسکوپ فضایی جیمز وب) هم‌اکنون در مراحل تکمیل طراحی و ساخت است. این تلسکوپ جدید نه به دور زمین بلکه به دور خورشید خواهد گشت. قرار است این تلسکوپ، با قطر آینه‌ی ۶٫۵ متر، برای مأموریتی ۵ساله در سال ۲۰۱۸/۱۳۹۷ به فضا پرتاب شود. مانند تلسکوپ‌های فضایی، در تلسکوپ‌های زمینی هم آینده از آنِ ابزارهای نسل بعدی خواهد بود.

ابزارهای عظیم امروزی دهانه‌هایی از ۸ تا ۱۰ متر دارند. موج بعدی تلسکوپ‌های عظیم زمینی خیلی فراتر از این می‌روند. مسابقه برای ساختن بزرگ‌ترین تلسکوپ جهان آغاز شده است و دو رتبه‌ی بعدی ما را سه تلسکوپ به‌طور مشترک اشغال کرده‌اند!