تلسکوپ‌های شگفت‌انگیز: (۱) تلسکوپ

سی‌متری یا تلسکوپ بسیار بزرگ اروپا؟

نمایی خیالی از تلسکوپ سی‌متری(راست) و تلسکوپ بسیار بزرگ اروپا(چپ)

جولیا لیتون

 برای ساختن بزرگ‌ترین تلسکوپ جهان رقابتی برپا شده است. هرازچندگاهی دانشمندان به این نتیجه می‌رسند که شاید بهتر باشد یکی از این دو طرح را به نفع دیگری کنار بگذارند. ولی خب مسئله اینجاست که متولیان این دو تلسکوپ یکی نیستند و هیچ‌کدام نمی‌توانند، علی‌رغم بحران اقتصادی، از طرح خود بگذرند. تلسکوپ سی‌متری تا همین ماه گذشته تقریباً لغو شده بود اما دوباره تصمیم بر آن شد که ساخته شود. حالا نگاهی کوتاه به هرکدام از آن‌ها می‌اندازیم:

طرحی از تلسکوپ سی‌متری

مشخصات تلسکوپ سی‌متری (TMT) از اسمش پیداست. آینه‌ی اصلی عظیم این تلسکوپ قرار است از ۴۹۲ قطعه‌آینه‌ی شش‌ضلعی تشکیل شود که همه طوری در کنار هم قرار می‌گیرند که سطح گردآورنده‌ی نوری به قطر ۳۰ متر بسازند. هرکدام از این قطعات به‌طور مدام با کامپیوتر تنظیم می‌شود تا هم‌خطی آن با دیگر قطعات حفظ و از آشفتگی تصویر جلوگیری شود. سامانه‌ی اپتیک سازگار این تلسکوپ فقط برای جبران آشفتگی‌های جوّی نیست بلکه قرار است اثر بادهای زمینی را هم، که ممکن است بر دقت رصد تأثیر بگذارند، خنثی کند. این تلسکوپ قرار است طول‌موج‌هایی از فرابنفش نزدیک تا نور مرئی و تا فروسرخ میانه را پوشش بدهد.

هزینه‌ی ساخت این تلسکوپ، که قرار است بر قله‌ی ماناکیا در هاوایی نصب شود، حدود ۹۷۰ میلیون تا _۱/۲ میلیارد دلار تخمین زده شده است. هرچند هنوز بودجه‌ی لازم برای ساخت آن فراهم نشده، تاکنون بیش از ۱۰۰ میلیون دلار برای طراحی، بخش‌های مهندسی و مکان‌یابی آن هزینه شده است. انتظار دانشمندان این است که قدرت تفکیک این تلسکوپ ۱۰ برابر تلسکوپ هابل باشد. قرار است ساخت این تلسکوپ تا سال ۲۰۱۸/۱۳۹۷ تکمیل شود.

تلسکوپ سی‌متری ۸ بار از هر تلسکوپ زمینی کنونی قوی‌تر است. اما اروپا قصد دارد بزرگ‌ترین و قوی‌ترین تلسکوپ جهان را بسازد.

تلسکوپ بسیار بزرگ اروپا (EELT)، با هزینه‌ی تخمینی یک میلیارد دلاری، بلندپروازانه‌ترین طرح بشر در ساختن تلسکوپ‌های بزرگ و قدرتمند است. هزینه‌ی این پروژه را ائتلافی از کشورهای اتحادیه‌ی اروپا تقبل کرده‌اند و آن را رصدخانه‌ی جنوبی اروپا (ESO) می‌سازد. قرار است EELT تلسکوپی به قطر ۳۹ متر باشد که بر فراز قله‌ی سِرو آرمازونز در شیلی نصب شود. البته این آینه‌ی ۳۹ متری ترکیبی از ۷۹۸ قطعه‌ی شش‌ضلعی خواهد بود. البته اصل این طرح تلسکوپی ۱۰۰ متری بود! اما به دلایل کاربردی و عملی و مالی به ۴۲ متر و سپس به ۳۹ متر کاهش یافت.

هرچند ۳۹ متر هم چیزی نیست که بتوان به‌آسانی از آن گذشت. این رده‌ی جدید تلسکوپ – یعنی رده‌ی ۳۰ تا ۵۰ متری – فقط به این سبب ممکن شده است که مهندسان به روش‌های جدیدی برای ساختن آینه‌ها رسیده‌اند. تعداد بخش‌های آینه که می‌توانند در کنار هم قرار بگیرند و آینه‌ای یک‌پارچه را بسازند از چند ده عدد به صدها عدد رسیده است.

به این ترتیب، دانشمندان انتظار دارند که EELT بتواند سیاره‌های جدید و منظومه‌های سیاره‌ای جدیدی را به دور دیگر ستاره‌ها کشف کند و نیز رویدادهایی را آشکار کند که موجب تولد عالم شده است. این تلسکوپ ابعادی به اندازه‌ی ساختمانی ۲۱ طبقه خواهد داشت و قرار است تا سال ۲۰۲۲/۱۴۰۱ نخستین نور خود را دریافت کند و دانش ما را در حوزه‌ی اخترفیزیک، ازجمله موضوع ماده و انرژی تاریک، پیوستار فضا-زمان، و ساختارهای درونی سیاهچاله‌های ابرپُرجرم بسیار افزایش دهد. اخترشناسان امیدوارند که این تلسکوپ نخستین مراحل شکل‌گیری منظومه‌های سیاره‌ای را کاوش کند و آب و ملکول‌های آلی را در قرص‌های پیش‌سیاره‌ای در اطراف ستاره‌های جوان آشکار کند.

با این حجم عظیم سرمایه‌های خصوصی و دولتی که برای ساخت تلسکوپ‌های عظیم سرازیر می‌شوند، توانایی ما در دیدن دوردست‌ترین گوشه‌های عالم – و دوردست‌ترین گوشه‌های زمان – ظاهراً فقط محدود به سرعت ما در ساختن ابزارهای بزرگ است. هیچ‌کس نمی‌داند، وقتی نسل بعدی تلسکوپ‌های زمینی و فضایی تصاویرشان را ارسال کنند چه چیزهایی می‌بینیم.